Crkva sv. Jakova u Pitvama – istorijska župna crkva iznad Jelse

Crkva sv. Jakova se nalazi u Pitvama, starom selu oko tri kilometra od Jelse, na istaknutom brežuljku između Donjih i Gornjih Pitava. Položaj nije slučajan – crkva dominira krajolikom, a prostor oko nje je jedno od najboljih mesta za pogled prema jelšanskom području, Starogradskom polju, Hvarskom kanalu, Braču i Biokovu.

Današnja crkva je podignuta u 19. veku, ali sakralna tradicija ovog mesta seže mnogo dalje. Prva župna crkva na istom mestu spominje se još 1452. godine, zbog čega je sv. Jakov jedna od važnijih istorijskih tačaka Pitava.

Crkva na mestu starijeg srednjovekovnog svetišta

Na mestu današnje crkve postojala je starija župna crkva sv. Jakova, koja se prvi put dokumentovano spominje 1452. godine.

Pretpostavlja se da je bila povezana s još starijom crkvicom Svih Svetih. Taj raniji sakralni sloj nije potpuno nestao – uspomena na njega sačuvana je u današnjoj crkvi kroz bočnu kapelu i oltar posvećen Svim Svetima.

Kada je veronski biskup Agostino Valier 1579. godine kao apostolski vizitator obilazio Hvar, u Pitvama je zabeležio crkvu sv. Jakova s dva oltara: glavnim oltarom sv. Jakova i oltarom Svih Svetih.

Tako današnja crkva nije izolovana građevina iz 19. veka, već nastavak više od pet vekova dugog verskog života na istom mestu.

Današnja crkva sagrađena je 1877. godine

Stara crkva je srušena 1877. godine, a na njenom mestu podignuta je sadašnja župna crkva sv. Jakova.

Nova crkva je posvećena već 1878. godine. Građena je kao jednobrodna longitudinalna građevina s kvadratnom apsidom, a na južnoj strani dograđena je sakristija. Duga je približno 26,5, a široka oko 11 metara.

Arhitektonski pripada historicizmu i oblikovana je u kasnogotičkom stilu. Visoki zvonik, kameno pročelje i smeštaj na izdvojenom brežuljku daju joj znatno monumentalniji izgled nego što bi se očekivalo u tako malom otočnom selu.

Crkva je danas zaštićeno kulturno dobro Republike Hrvatske pod oznakom Z-6582.

Janus s dva lica – neobičan detalj pred crkvom

Jedna od najzanimljivijih posebnosti sv. Jakova zapravo se nalazi pre samog ulaska.

Pred crkvom je postavljena kamena glava rimskog boga Janusa s dva lica. Janus je u rimskoj mitologiji bio bog početaka, prelaza, prolaza i vrata, pa je njegovo postavljanje na ulaz u crkveni prostor posebno zanimljivo.

U lokalnoj interpretaciji Janus je povezan i s čuvanjem obrađenog polja te velikog poljoprivrednog prostora koji se pruža podno Pitava.

To je detalj koji se lako previdi ako se do crkve dođe samo zbog pogleda, ali upravo Janus sv. Jakova čini jednom od neobičnijih sakralnih lokacija u okolini Jelse.

Crkva između Donjih i Gornjih Pitava

Pitve se sastoje od dva istorijska dela – Donjih i Gornjih Pitava – a crkva sv. Jakova smeštena je na položaju koji ih vizuelno i prostorno povezuje.

Selo pripada unutrašnjosti Hvara i zadržalo je velik deo tradicionalne kamene arhitekture, uskih ulica, starih dvorišta, vinograda i maslinika. Sv. Jakov stoji malo izdvojen od kuća, pa se njegova silueta lako prepoznaje već pri približavanju Pitvama.

Upravo zbog tog položaja crkva je jedna od najboljih početnih tačaka za upoznavanje sela.

Jedan od najlepših pogleda iz Pitava

Prostor oko sv. Jakova vredi posetiti čak i kada je sama crkva zatvorena.

S brežuljka se pružaju široki pogledi prema Jelsi, Braču, Hvarskom kanalu, Biokovu i velikom poljoprivrednom području u unutrašnjosti otoka. Službeni turistički izvori upravo crkvu izdvajaju kao jednu od glavnih tačaka s pogledom u Pitvama.

Pogled posebno dobro pokazuje zašto su Pitve nastale upravo ovde – dovoljno visoko iznad mora da imaju pregled nad okolicom, ali istovremeno neposredno uz plodna polja i stare puteve prema Jelsi i južnoj obali Hvara.

Obnova, vitraji i današnja unutrašnjost

Crkva je ponovo temeljito obnovljena 1975. godine.

Tada su elektrifikovana zvona, a na prozorima su postavljeni umetnički vitraji. Godinu posle, 1976., postavljen je novi kameni oltar okrenut prema vernicima.

Unutrašnjost istovremeno čuva vezu s mnogo starijom pitovljanskom crkvom, posebno kroz oltar Svih Svetih i stariji crkveni inventar.

Upravo taj spoj nove građevine iz 19. veka i starijih sakralnih elemenata jedan je od razloga zbog kojih je crkva zaštićena kao kulturno dobro.

Sv. Jakov – zaštitnik Pitava

Sv. Jakov apostol stariji zaštitnik je Pitava, a njegov se blagdan obeležava 25. jula.

Toga dana se održavaju misa i tradicionalna procesija oko župne crkve, a blagdan sv. Jakova ujedno je i glavna godišnja fešta mesta.

Za malo mesto poput Pitava to je jedan od najvažnijih dana u godini, kada se uz domaće stanovnike okupljaju iseljeni Pitovljani, ljudi iz okolnih mesta i gosti.

Dio UNESCO procesije „Za križen”

Župa Pitve jedna je od šest župa koje učestvuju u čuvenoj hvarskoj procesiji „Za križen”.

U noći s Velikog četvrtka na Veliki petak iz Pitava, Jelse, Vrisnika, Svirča, Vrbanja i Vrboske istovremeno kreće šest procesija. Svaka prolazi kroz svih šest mesta i nakon cjelonoćnog puta vraća se u svoju matičnu župu.

Za procesiju iz Pitava matična crkva upravo je župna crkva sv. Jakova.

„Za križen” je upisana na UNESCO-ov Reprezentativni popis nematerijalne kulturne baštine čovečanstva, pa sv. Jakov nije važan samo stanovnicima Pitava nego je deo jedne od najpoznatijih živih tradicija celog Hvara.

Može li se crkva razgledati iznutra?

Sv. Jakov je aktivna župna crkva, a Župa sv. Jakova u Pitvama i danas zvanično deluje.

Međutim, za crkvu nije objavljeno stalno turističko vreme razgledavanja. Izvan misa, procesija, blagdana i drugih crkvenih događanja vrata mogu biti zaključana.

Ako se želi ciljano videti unutrašnjost, najbolje je mogućnost ulaska proveriti sa Župom Pitve. Za običan obilazak Pitava crkvu svakako vredi posetiti i spolja zbog arhitekture, Janusove glave i izuzetnog položaja.

Vredi spojiti s obilaskom Pitava

Ako se boravi u Jelsi, sv. Jakov nije znamenitost zbog koje treba planirati zaseban veliki izlet. Mnogo je bolje spojiti je s obilaskom celih Pitava.

Od Jelse do sela ima tek nekoliko kilometara. Nakon crkve može se nastaviti prema Gornjim Pitvama, prošetati starim kamenim ulicama i pogledati ruralnu arhitekturu jednog od najstarijih naselja na Hvaru.

U blizini je i Crkva sv. Roka u Donjim Pitvama, a cesta dalje vodi prema tunelu Pitve i južnoj strani otoka.

Za gosta koji želi videti Hvar van obalnih mesta, Pitve i sv. Jakov pružaju sasvim drugačiju sliku otoka – kamene kuće, vinograde, maslinike, stare crkve i široke poglede prema središnjem delu Hvara.

Korisne informacije

• Lokacija: Pitve, oko 3 km od Jelse
• Položaj: brežuljak između Donjih i Gornjih Pitava
• Vrsta: aktivna župna crkva Župe sv. Jakova
• Prvi spomen crkve na ovom mestu: 1452. godina
• Današnja crkva: podignuta 1877., posvećena 1878.
• Stil: historicistička arhitektura s kasnogotičkim obilježjima
• Zaštićeno kulturno dobro: Z-6582
• Poseban detalj: antička glava rimskog boga Janusa s dva lica kod ulaza
• Pogled: prema Jelsi, Braču, Hvarskom kanalu, Biokovu i poljima u unutrašnjosti Hvara
• Obnova: 1975. postavljeni umetnički vitraji i elektrifikovana zvona; novi kameni oltar postavljen je 1976.
• Blagdan sv. Jakova: 25. jula
• Tradicija: župna crkva Pitava učestvuje u UNESCO procesiji „Za križen”
• Ulazak: nema objavljeno stalno turističko vreme; izvan bogoslužja crkva može biti zaključana
• Najbolje kombinovati s: šetnjom kroz Donje i Gornje Pitve