Crkva-tvrđava sv. Marije od Milosrđa, Vrboska – jedinstvena renesansna utvrda iznad stare luke

Crkva sv. Marije od Milosrđa predstavlja jednu od najvažnijih znamenitosti Vrboske i građevinu koja najbolje ilustruje koliko je život na Hvaru nekada bio usko povezan sa odbranom od napada s mora. Na prvi pogled više podseća na malu tvrđavu nego na crkvu: masivni kameni zidovi, obrambeni otvori, istaknuti ugaoni delovi i visoka pozicija iznad stare luke značajno se razlikuju od izgleda većine dalmatinskih crkava.

Posebnost je u tome što crkva nije prvobitno sagrađena kao tvrđava. Nastala je u drugoj polovini 15. veka kao jednostavnija gotička crkva, a današnji obrambeni izgled dobila je nakon jednog od najtežih događaja u istoriji Vrboske.

Od gotičke crkve do utvrde

Prvobitna crkva bila je jednobrodna gotička građevina sa pravougaonom apsidom.

Kada je osmanska flota pod komandom Uluč-Alija 1571. napala Hvar, Vrboska je opljačkana i spaljena, a stradala je i nezaštićena crkva.

Stanovnici su nakon toga odlučili da se takva situacija više ne sme ponoviti. Crkva je 1575. proširena i pretvorena u obrambenu građevinu koja je istovremeno služila kao mesto molitve i sklonište za stanovništvo.

Sačuvani zapisi iz 1579. pokazuju koliko je ta funkcija bila stvarna: u utvrđenu crkvu moglo se skloniti stanovništvo Vrboske, a iz nje se istovremeno mogla organizovati odbrana mesta.

Crkva koja izgleda poput tvrđave

Najzanimljivije je obići građevinu sa spoljašnje strane i pogledati koliko su sakralni i vojni elementi međusobno spojeni.

Debeli kameni zidovi, obrambeni otvori, zaklonjeni položaji za branitelje i povišeni delovi građevine jasno pokazuju da nije reč samo o simboličnom utvrđivanju.

S druge strane, zvonik, krst i crkveni ulaz odmah otkrivaju njenu osnovnu sakralnu namenu.

Upravo taj neobičan spoj jedan je od razloga zbog kojih se crkva-tvrđava sv. Marije smatra jednim od najvrednijih primera takve arhitekture u Dalmaciji.

Pogled s gornjih delova crkve

Kada je unutrašnjost otvorena za posetioce, moguće je razgledati i više delove utvrde.

Odozgo se posebno dobro razume zašto je crkva upravo ovde pretvorena u obrambenu tačku. Pogled obuhvata duboku vrbosku uvalu i prilaze mestu s mora, pa je bilo moguće na vreme uočiti plovila koja se približavaju.

Danas je upravo pogled prema Vrboskoj, njenim krovovima, luci i okolnom krajoliku jedan od najzanimljivijih delova posete.

Šta se može videti u unutrašnjosti?

Unutrašnjost crkve mnogo je jednostavnija nego što bi se moglo očekivati prema monumentalnom spoljašnjem izgledu.

Sv. Marija nekada je čuvala vredna renesansna umetnička dela, ali je veliki deo te zbirke zbog problema sa vlagom premesten u obližnju župnu crkvu sv. Lovre, gde su uslovi za čuvanje umetnina bolji.

Zbog toga je sv. Lovre prirodan nastavak obilaska nakon crkve-tvrđave. Udaljene su tek nekoliko minuta hoda, a zajedno najbolje predstavljaju sakralnu i umetničku baštinu Vrboske.

Može li se crkva razgledati iznutra?

Da. Crkva-tvrđava otvara se za turističko razgledavanje, posebno tokom turističke sezone.

Ipak, nije otvorena neprekidno tokom celog dana i cele godine. Ako su vrata zatvorena, vredi pokušati ponovo tokom službenog termina za razgledavanje ili proveriti aktuelne informacije u Vrboskoj.

Kada je otvorena, vredi ući upravo zbog toga što se pravi karakter građevine mnogo bolje razume iznutra i s njenih obrambenih delova nego samo pogledom s ulice.

Crkva-tvrđava i procesija Za križen

Sv. Marija od Milosrđa povezana je i s jednom od najvažnijih živih tradicija otoka Hvara – procesijom Za križen, koja se nalazi na UNESCO-ovom popisu nematerijalne kulturne baštine čovečanstva.

U noći s Velikog četvrtka na Veliki petak iz Vrboske, Jelse, Pitava, Vrisnika, Svirča i Vrbanja istovremeno kreće šest procesija koje tokom noći obilaze ceo krug kroz šest mesta.

Gospina crkva-tvrđava jedan je od sakralnih punktova u Vrboskoj. U njoj se tokom procesije pevaju posebne kitice Gospinog plača, pa građevina nije samo istorijski spomenik nego i dalje ima mesto u jednom od najvažnijih verskih običaja središnjeg Hvara.

Položaj u staroj Vrboskoj

Crkva se nalazi neposredno iznad istorijskog dela mesta i vrlo je lako uključiti je u šetnju Vrboskom.

Od rive i mostova kroz staru jezgru do nje se stiže za nekoliko minuta. U neposrednoj blizini nalazi se i crkva sv. Lovre, pa je najbolje obići obe znamenitosti u istom obilasku.

Automobil nije potreban za kretanje između glavnih znamenitosti Vrboske.

Parking

Crkva nema vlastito parkiralište namenjeno posetiocima.

U blizini stare jezgre postoje javne površine za parkiranje, nakon čega se do crkve nastavlja peške. U glavnoj letnjoj sezoni broj slobodnih mesta u središnjem delu Vrboske može biti ograničen, pa je praktičnije automobil ostaviti na prvom odgovarajućem javnom parkingu i centar obići peške.

Zašto je vredno posetiti?

Ako u Vrboskoj imate vremena videti samo jednu istorijsku znamenitost, crkva-tvrđava sv. Marije od Milosrđa trebala bi biti među prvim izborima.

Nije zanimljiva samo zbog starosti, nego zato što na jednom mestu spaja gotovo celu priču stare Vrboske: život uz more, osmanske napade, potrebu za odbranom, veru lokalnog stanovništva, renesansnu umetnost i tradiciju procesije Za križen.

Korisne informacije

  • Vrsta znamenitosti: utvrđena istorijska crkva
  • Izvorna gradnja: druga polovina 15. veka
  • Prvobitni stil: gotička jednobrodna crkva sa pravougaonom apsidom
  • Napad na Vrbosku: crkva je stradala tokom osmanskog napada 1571.
  • Utvrđivanje: proširena i utvrđena 1575. godine
  • Namena utvrde: zaštita i sklonište stanovništva Vrboske tokom napada
  • Unutrašnjost: može se razgledati kada je crkva otvorena za posetioce
  • Umetnička dela: deo vrednih renesansnih umetnina premesten je u crkvu sv. Lovre zbog vlage
  • Gornji delovi utvrde: tokom turističkog razgledavanja moguć je pristup obrambenim delovima, uz lep pogled na Vrbosku
  • Procesija Za križen: crkva-tvrđava jedan je od važnih sakralnih punktova procesije u Vrboskoj
  • Udaljenost od rive: nekoliko minuta hoda
  • Crkva sv. Lovre: nalazi se vrlo blizu i vredi je posetiti u istom obilasku
  • Parking: nema vlastitog parkinga; koristiti javne parkinge u širem centru Vrboske
  • Vreme za obilazak: približno 20 do 40 minuta, više ako se razgledaju gornji delovi
  • Najbolje za: ljubitelje istorije, arhitekture, sakralne baštine i panoramskih pogleda