Црква св. Марка во Хвар – остатоци од доминиканскиот манастир, ренесансен звоник и место на важни настани во хварската историја

Црква св. Марка во градот Хвар е една од најзначајните историски знаменитости чии денешен изглед открива слоевита минатост на островот. Сместена во стариот дел на градот познат како Свети Марак, некогашната доминиканска црква првпат се спомнува на почетокот на 14. век. Иако голем дел од градежната структура исчезнала по укинувањето на манастирот во 19. век, сочуваните ѕидови, камени гробници и особено раскошниот ренесансен звоник сведочат за нејзината некогашна важност. Во црквата се состојало Големото вештачко тело на Хварската комуна, а 1525. година доминиканецот Винко Прибојевиќ одржал својот познат говор за потеклото и славата на Словените. Посебна вредност на локалитетот му дава и неговата поврзаност со Археолошката збирка и лапидариумот „Др. Грга Новак”, додека проектот за обнова на некогашниот манастирски комплекс отвора ново поглавје во зачувувањето на хварското културно наследство.

Црква св. Марка – историски споменик над хварската ривера

Црква св. Марка се наоѓа во западниот дел на историското јадро на Хвар, на блага надморска височина недалеку од главниот градски плоштад и пристаништето.

Нејзиниот висок камен звоник е еден од најпрепознатливите елементи на хварската панорама. Особено се истакнува кога градот се набљудува од море, од пристаништето или од тврдината Фортца.

Иако на Google Maps се води како црква, денес не станува збор за сочувана богослужбена зграда во која редовно се одржуваат мисите, туку за остатоците од некогашната доминиканска црква и манастир.

Поголемиот дел од црковниот простор останал без покрив, додека сочуваните делови од ѕидовите, некогашното светиње и монументалниот звоник.

Токму тој спој на сочувана архитектура и отворен простор ја прави св. Марка различна од другите хварски цркви.

Локалитетот е важен не само поради сакралната историја, туку и поради поврзаноста со политичкиот живот на средновековната Хварска комуна, ренесансната литература и археолошките истражувања на островот.

Историја на доминиканскиот манастир и црквата св. Марка

Доминиканскиот манастир и црквата св. Марка првпат се спомнуваат 1312. година, во времето кога Хвар веќе бил значајно поморско, трговско и управно средиште на источниот брег на Јадранот.

Редот на доминиканците, познат по проповедничкото дејствување, образованието и теолошката традиција, имал важна улога во културниот живот на средновековните далматински градови.

Посветувањето на свети Марко е особено интересно бидејќи не било вообичаено за доминиканските манастири. Се поврзува со покровителството на Венеција, чиј заштитник е свети Марко Евангелист.

Црквата во текот на вековите повеќепати била проширувана и преработувана.

Нејзините денешни остатоци најголем дел потекнуваат од 16. и 17. век, кога првичната градежна структура добила развиен облик.

Во времето на својот најголем значај била тробродна црква со повеќе олтари, богат уметнички инвентар и гробници на угледни хварски семејства.

Годината 1579. во неа е забележано седум олтари, што покажува колку била важна и богато опремена манастирската црква.

Доминиканскиот манастир е укинат на почетокот на 19. век, за време на француската управа над Далмација.

По укинувањето, голем дел од комплексот бил срушен или пренаменет, а црковните уметности пренесени се во други сакрални згради на островот.

Од некогашниот манастирски комплекс денес останал вреден архитектонски споменик кој го чува споменот на повеќе од пет века доминиканско присуство во Хвар.

Место на собирање на Големото вештачко тело на Хварската комуна

Црква св. Марка не служела исклучиво за верски потреби.

Во текот на 14. и 15. век во неа се состојало Големото вештачко тело на Хварската комуна, тело во кое претставниците на градското племство учествувале во управувањето на комуна.

Во средновековниот Хвар црковниот и јавниот живот биле силно поврзани. Големите манастирски цркви обезбедувале доволно простор за собирања, свечености и донесување важни одлуки.

Состанците на советот во црквата св. Марка покажуваат нејзината важност во тогашниот политички систем.

Хварската комуна опфаќала широко островско подрачје, а нејзината управа во текот на вековите се развивала под влијание на локалното племство и Млетачката Република.

Фактот дека токму оваа црква била едно од местата на собирање на градските советници и дава посебно значење во историјата на Хвар.

Таа не била само дел од манастирскиот живот, туку и простор во кој се расправало за прашања важни за функционирањето на островската заедница.

Винко Прибојевиќ и познатиот говор од 1525. година

Еден од најважните настани поврзани со црквата св. Марка се случил 1525. година.

Тогаш хварскиот доминиканец и хуманист Винко Прибојевиќ во црквата одржал познат говор О потеклото и славата на Словените, познат и под латинското име De origine successibusque Slavorum.

Прибојевиќ припаѓал на интелектуалниот круг на ренесансниот хуманизам, а со својот говор се обидел да се осврне на историјата и културното значење на словенските народи.

Неговото дело е едно од важните остварувања на хрватската ренесансна историографија и раното формирање на идејата за заедничко словенско потекло.

Говорот е особено интересен и затоа што носи податоци за историјата на Хвар, островот и неговите жители.

Подоцна бил објавен во Венеција, со што станал достапен за значително поширок круг на читатели.

Поврзаноста на св. Марка со Винко Прибојевиќ му дава на овој локалитет посебно место во хрватската културна и литературна историја.

Ретко се хварските згради кои можат да се поврзат со толку важен интелектуален настан од периодот на ренесансата.

Ренесансен звоник – еден од најубавите во Хвар

Најпознатиот и најдобро сочуван дел од некогашната црква св. Марка е нејзиниот монументален ренесансен звоник.

Подигнат е во втората половина на 16. век, а неговата изведба се поврзува со познатата градежна работилница Боканиќ.

Звоникот се истакнува со витки пропорции, богата обработка на каменот и складен распоред на архитектонските елементи.

На повисоките катови се наоѓаат бифори и трифори, односно прозорски отвори поделени со столпчиња на два или три дела.

Посебно е препознатлив неговиот завршеток: отворена осмерокутна ложа со камен покрив во облик на пирамида.

За разлика од звониците со куполести завршетоци, пирамидалниот врв му дава нагласена вертикалност и елегантен изглед.

Со своите пропорции и украсување припаѓа на најважните примери на ренесансна сакрална архитектура на градот Хвар.

Занимлив е и неговиот однос со звониците на хварската катедрала и Фрањевскиот манастир, со кои формира препознатлива група историски кули во градската панорама.

Обнова на звоникот по удар на гром

Денешниот изглед на звоникот е резултат и на една важна обнова од 19. век.

Неговиот горен дел бил оштетен од удар на гром, поради што било потребно да се реконструира завршниот дел на градежната структура.

Обновата е изведена 1894. година според проектот на архитектот Алоис Хаусер.

За време на реконструкцијата се настојувало да се сочуваат изворните пропорции и ренесансниот изглед на звоникот, вклучувајќи го и карактеристичниот пирамидален завршеток.

Благодарение на тој зафат, звоникот го сочувал својот препознатлив облик и останал еден од визуелните симболи на Хвар.

Неговата важност особено доаѓа до израз кога градот се набљудува од повисоки позиции, каде јасно се гледа односот помеѓу катедралата, Фрањевскиот манастир и св. Марка.

Гробници на хварските племиќки семејства

Внатре во некогашната црква се наоѓаат бројни историски гробни плочи.

Тие потекнуваат од периодот од 15. до 18. век и припаѓале на угледни хварски семејства.

Многу од нив се украсени со грбови, натписи и камени релјефи кои сведочат за социјалниот статус на покојниците и традицијата на погребување во црковните простори.

Особено е интересен гробот на Антун Луќиќ, син на познатиот хварски ренесансен поет Ханибал Луќиќ.

Во просторот на некогашната црква се наоѓа и гробот на хварскиот композитор Јосип Рафаели, кој живеел од 1767. до 1843. година.

Гробните плочи денес претставуваат вреден извор за проучување на историјата на хварските семејства, хералдиката и каменорезачката уметност.

Нивниот распоред исто така дава траги за постарите фази на градење.

Положајот на најстарите гробници покажува дека црквата во 15. век била помала отколку во подоцнежните периоди, пред проширувањето во текот на 16. и 17. век.

Археолошка збирка и лапидариум „Др. Грга Новак”

Просторот на некогашната доминиканска црква е поврзан и со една од најважните музејски збирки на островот Хвар.

Археолошката збирка и лапидариумот „Др. Грга Новак” основан е 1966. година како дел од Музејот на хварското наследство.

Името го носи по Грга Новак, познатиот хрватски историчар и археолог роден во Хвар 1888. година.

Новак е меѓу првите кои систематски истражувале праисториски локалитети на островот, вклучувајќи ја Грапчева и Маркова пештера.

Археолошката збирка опфаќа предмети кои сведочат за животот на Хвар од праисторијата до доцната антика.

Меѓу предметите се наоѓаат керамички садови, камено и коскено алат, уломци од обсидијан, антички пари, улјаници, амфори и остатоци од бродска опрема.

Лапидариумот опфаќа камени споменици, релјефи, грбови, натписи и архитектонски уломци од различни периоди на хварската историја.

Посебно вредни се ренесансните гробни плочи со грбови на некогашните племиќки семејства.

Збирката историјски се наоѓала во делот на некогашната апсида, а камените споменици биле распоредени во отворениот простор на црквата.

Поради проектот за санација и реконструкција на комплексот, музејскиот простор не е достапен како редовна постојана изложба. Историјата на збирката сепак останува важен дел од идентитетот на св. Марка.

Свети Марак – историска четврт на Хвар

Подрачјето околу црквата е познато под името Свети Марак, според некогашниот доминикански манастир.

Станува збор за дел од старата градска јадро која се наоѓа малку над крајбрежната шеталиште.

Уличките, камените куќи и старите ѕидови го задржале препознатливиот изглед на традиционалниот далматински град.

За разлика од отворената и прометна ривера, ова подрачје нуди помирен амбиент и интересни погледи на историската архитектура.

Звоникот св. Марка доминира околината и е важен ориентирачки точка за време на шетањето во западниот дел на стариот јадро.

Поради неговата висина и положба, лесно е да се препознае од повеќе различни места во градот.

Во непосредната околина се наоѓаат и други историски елементи од некогашниот манастирски комплекс, вклучувајќи камени ѕидови и траги од постарите градежни фази.

Обнова на црквата св. Марка и идниот музеј

Некогашниот манастирски комплекс св. Марка во последните години стана предмет на опсежен проект за обнова и ревитализација.

Проектот предвидува зачувување на историските остатоци од црквата и изградба и уредување на современ простор за Музејот на хварското наследство.

Целта е да се поврзе старата архитектура со новите музејски содржини, да се овозможи поквалитетна презентација на археолошките и културно-историските материјали и повторно да се активира еден од важните простори на историското јадро.

Во планираниот концепт посебно внимание е посветено на зачувувањето на изворните камени ѕидови, звоникот и некогашниот црковен простор.

Проектот вклучува и можност за нова интерпретација на комплексот како место за изложби и културни настани.

Санационите работи на комплексот започнаа во февруари 2026. година.

Поради таквите зафати, просторот не може да се набљудува како постојана отворена туристичка знаменитост со редовен пристап до внатрешноста.

Независно од обновата, звоникот и сочуваните делови од градежната структура остануваат важен дел од историската панорама на градот Хвар.

Како да дојдете до црквата св. Марка?

Црква св. Марка се наоѓа во западниот дел на историското јадро на Хвар, недалеку од градската ривера.

До неа најлесно се доаѓа пеш.

Од Плоштадот св. Стефан потребно е да се тргне кон западниот дел на стариот град и да се продолжи по камените улици во правец на препознатливиот звоник.

Шетањето од центарот трае приближно пет до десет минути, во зависност од полазиштето.

Патот вклучува пократок подем и камени улици со скали, па се препорачува удобна облека.

Со автомобил не е можно да се пристапи непосредно до градежната структура како класичен туристички објект, бидејќи се наоѓа во рамките на историската урбана целина.

Посетителите кои доаѓаат со автомобил можат да користат јавни паркинзи надвор од најтесната пешачка зона и да продолжат пеш.

За време на работите или организираните настани, поединечни пристапи можат да бидат ограничени.

Што уште да посетите во близина?

Положбата на црквата св. Марка овозможува лесно поврзување на обиколката со други важни хварски знаменитости.

На главниот градски плоштад се наоѓа катедралата св. Стефан, една од најважните сакрални згради на островот.

Покрај плоштадот се наоѓа Арсеналот со Хварското театар, основан 1612. година, кој зазема посебно место во историјата на европското јавно театар.

Недалеку се наоѓаат градската ложа и кулата со часовникот Лерој, остатоци од некогашното управно средиште на Хвар.

За шетање покрај море, интересна е градската ривера, од каде се отвора поглед кон Паклените острови.

Над старата јадро се издига тврдината Фортца, од каде особено добро може да се забележи звоникот св. Марка меѓу камените куќи и црвените покриви на градот.

Обиколката на овие знаменитости нуди целосен поглед на историјата на Хвар, од неговиот средновековен политички живот до ренесансната уметност и современата култура.

Зошто да ја посетите црквата св. Марка во Хвар?

Црква св. Марка е една од историски најинтересните згради на градот Хвар, иако денес е сочувана само делумно.

Нејзината важност далеку надминува сакралната архитектура.

Во неа се состојале членовите на Големото вештачко тело на Хварската комуна, а 1525. година Винко Прибојевиќ одржал говор кој оставил важен траг во хрватската ренесансна култура.

Сочуваниот ренесансен звоник припаѓа на најубавите архитектонски детали на градот, додека гробните плочи, камените релјефи и историјата на археолошката збирка откриваат богатството на хварската минатост.

Проектот за обнова дополнително потврдува вредноста на ова место за иднината на островското културно наследство.

Дури и кога внатрешноста не е достапна за разгледување, црква св. Марка останува знаменитост која вреди да се запознае за време на шетањето во стариот дел на Хвар, особено поради нејзиниот звоник и необичната историска приказна.

Корисни информации

  • Вид на знаменитост: Остатоци од историската доминиканска црква и манастир
  • Првото писмено спомнување на комплексот: 1312. година
  • Период на сочувани остатоци: Претежно 16. и 17. век
  • Архитектонска посебност: Монументален ренесансен звоник со бифори, трифори и пирамидален завршеток
  • Обнова на звоникот: 1894. година, според проектот на Алоис Хаусер
  • Историска важност: Некогашно место на собирање на Големото вештачко тело на Хварската комуна
  • Познат настан: Говорот на Винко Прибојевиќ за потеклото и славата на Словените 1525. година
  • Историски споменици: Гробни плочи и грбови на хварските семејства од 15. до 18. век
  • Музејско наследство: Историски простор на Археолошката збирка и лапидариумот „Др. Грга Новак”
  • Статус: Културно добро во постапка на обнова и ревитализација
  • Разгледување: Надворешен изглед и звоник; пристапот до внатрешноста зависи од текот на работите
  • Пристап: Пеш по камените улици на старото јадро, со пократок подем
  • Паркинг: Јавни паркинзи надвор од историската пешачка зона
  • Во близина: Катедралата св. Стефан, Арсенал, Хварското театар, градската ложа и тврдината Фортца
  • Препорачано за: Љубители на историјата, ренесансната архитектура, археологијата и културното наследство