Диоклецијанов рибњак во Нечујму – римски локалитет скриен во плиткото море на увала Пишкера

Диоклецијанов рибњак се наоѓа во увала Пишкера, една од најмалите и најдлабоко влезени ували во рамките на големиот залив Нечујам. Тоа не е знаменитост која ќе ја видите од патот како црква или стара камена куќа. Најважниот дел од локалитетот се наоѓа под морето, на влезот во малата увала, па многу посетители поминуваат покрај него не сфаќајќи дека гледаат остатоци од зграда стара речиси две илјади години.

Во Нечујму сите го познаваат како Диоклецијанов рибњак, а истиот назив го користи Општина Шолта, туристички и медиумски извори, како и проектна документација поврзана со заштита на локалитетот. Сепак, треба да се разликува она што е археолошки потврдено од приказната која се пренесува генерации. Поверливо е потврдено дека во Пишкера се наоѓал голем антички рибњак, односно римска пицинa вивариа, наменета за чување и одгледување жива риба. Директен доказ дека рибњакот лично припаѓал на царот Диоклецијан засега не е пронајден. Затоа е најпрецизно да се каже дека станува збор за римски рибњак познат под називот Диоклецијанов рибњак.

Самото име Пишкера се поврзува со латинската реч пицинa, односно базен или рибњак. Во античноста, речиси целото завршување на увала било одвоено од отвореното море со голем камен зид. Во средината на зидот се наоѓал премин широк околу три метра, затворен со посебна преграда која пропуштала морска вода, но спречувала излез на риба. Така, во природно заштитената и плитка увала можела да се чува жива риба сè додека не била потребна на жителите на блиската вила или за снабдување на други места.

Остатоците од зидот и насипот денес се потопени, но за мирно море сè уште можат да се разликуваат под површината. Локалитетот се простира на приближно 70 на 10 метри, а длабочината во неговото подрачје изнесува приближно три до пет метри. Морето во Пишкера е главно мирно, струите се слаби, а видливоста добра, па зидот најдобро се гледа за време на сончевиот ден, кога нема бранови и кога се набљудува одозгора или со помош на маска за нуркање. Нуркањето е дозволено, но остатоците не смеат да се допираат, преместуваат ниту по нив да се анкорира, бидејќи станува збор за заштитен подводен археолошки локалитет.

Покрај рибnjакот се наоѓала и римска вила, веројатно тип вила маритима, односно летниковец-земјоделски објект поврзан со морето. Археолошката литература наведува дека вилата се наоѓала покрај самата Пишкера, но сè уште не е систематски истражена. Таквите вили не биле само места за одмор на богатите сопственици. Во нив се управувало со земјоделските поседи, производството на вино и масло, риболовот, поморскиот транспорт и снабдувањето на бродовите и околните населби. Во непосредното заднина на Нечујма постојат плодни површини погодни за винова лоза и маслинки, па положбата покрај сигурната увала имала и економски смисол.

Поврзаноста на локалитетот со Диоклецијан се заснова пред сè на локалната преданија, времето на создавање на рибњакот и близината на Сплит, каде царот на почетокот на 4. век изградил својот дворец. Во шолтанските документи и туристичката интерпретација се наведува дека Диоклецијан престојувал во Нечујму и дека ја користел увала како рибњак, а понекогаш се споменуваат и термите. Меѓутоа, археолошките извори поопрезно зборуваат за римскиот рибњак и наведуваат дека увала популарно се нарекува Диоклецијанов рибњак. Затоа, за членот е најдобро да се задржи познатиот назив, но не да се тврди дека е непобитно докажано дека е сопственост на Диоклецијан.

Посетата денес е многу поедноставна отколку порано. Околу увала Пишкера е уредена приближно 400 метри долга тематска шеталиште, изградена во склоп на проектот „Еко Шолта – под и над“. За време на проектот се чистело подморјето, уредувала обалата и се подобрувал пристапот до локалитетот. Шеталиштето следи мирен раб на увала и овозможува поглед кон потопениот зид од повеќе места, а поставената интерпретација им помага на посетителите да разберат што всушност се наоѓа под површината на морето.

Пишкера е од главниот дел на Нечујма и централната плажа оддалечена приближно еден и пол километар. До неа може да се дојде пешки, со велосипед, скутер или автомобил по локалниот пат низ населбата. Пешачкиот пристап е попријатен надвор од најтоплиот дел на денот бидејќи патот вклучува искачување и спуштање низ раздвижениот дел на Нечујма. Сместувачките објекти во самата увала наведуваат оддалеченост од околу 1,5 километри до центарот и продавницата, што е добар основ за планирање на пристигнувањето.

Во самата увала не треба да се очекува големо јавно паркиралиште. Просторот е ограничен, патот е на места тесен, а дел од површините покрај куќите служи на локалните жители и гостите на сместувањето. Автомобилот е најдобро да се остави на безбедно проширување без блокирање на премините и пристапите до куќите, а последниот дел да се продолжи пешки. Во главната сезона попрактични се скутер, велосипед или шетање од Нечујма.

За разгледување не е потребна влезница ниту посебно работно време бидејќи локалитетот се набљудува од јавната обала и шеталиште. Најдобро време за пристигнување е утрото или подоцна попладне, кога сонцето паѓа под поволна агол и подводниот зид станува поевиден. За подетален поглед корисни се маска и дишалка, но не треба да се влегува меѓу приврзани бродици ниту да се плива низ нивниот пловен премин. Во увала се наоѓаат локални врзови, а централниот отвор низ античкиот зид и денес мора да остане прооден за помали пловила.

Диоклецијанов рибњак не е спектакуларен локалитет во класичен смисол. Нема високи зидови, големи столбови ниту обновени римски простории. Неговата вредност е токму во тоа што оригиналната зграда сè уште се наоѓа таму каде што била и во античноста – помеѓу копното и морето. Кога од обалата се препознава линијата на камениот зид под површината, станува јасно дека мирната увала Пишкера не е само место за капење и приврзување на бродици, туку е еден од најинтересните трагови на римскиот живот на Шолта.