Остатоците од старокршќанската базилика во Грохоти – траги од најраната христијанска вера на Шолта

Остатоците од старокршќанската базилика се наоѓаат покрај северната страна на црквата св. Стефан Првомаченик во Грохоти. Иако локалитетот се наоѓа речиси во самиот центар на местото, лесно може да се пропушти бидејќи не станува збор за висока руина, туку за сочувани темели, делови од ѕидовите и поден мозаик вклучен во просторот покрај црквата и старото гробиште.

Базиликата е еден од најважните археолошки локалитети на Шолта. Свидетелствува дека подрачјето на денешните Грохоти било населено и имало организирана христијанска заедница уште во доцната антика, многу пред изградбата на денешната парохиска црква.

Археолошките истражувања покажале дека станува збор за голема еднобродна црква со издолжен тлоцрт. На западната страна подоцна ѝ е дограден нартеекс, односно влезен простор, додека покрај северниот и јужниот ѕид се наоѓале дополнителни простории.

За време на истражувањето пронајдени се остатоци од црковниот инвентар, делови од олтарската ограда, фрагменти од крстилницата и подни мозаици. Денес, најзабележителен за посетителите е обновениот дел од мозаикот, чиј геометриски образци покажуваат дека базиликата не била само едноставна селска црква, туку внимателно уредена сакрална зграда.

Покрај локалитетот се наоѓаат и два камени саркофага. Првите наоди на антички натписи и саркофази се забележани на почетокот на 20. век, додека систематските истражувања се спроведени помеѓу двете светски војни и повторно во втората половина на 20. век.

Во истражувањето на локалитетот учествувале дон Марин Бежиќ, археолог и историчар дон Фране Булиќ, историчар на уметноста Љубо Караман и данскиот архитект и археолог Ејнар Дигве. Дигве на почетокот на 1930-те години изработил архитектонска документација на тогаш познатите остатоци од базиликата.

Подоцнежните ревизорски истражувања овозможиле појасно определување на тлоцртот на црквата и распоредот на нејзините простории. По истражувањето спроведени се конзерваторски и реставраторски работи за да се заштитат темелите и мозаиците и да останат видливи за посетителите.

Базиликата во туристичките извори најчесто се поврзува со периодот од доцната антика до раното средновековје. Бидејќи на истото место се наоѓаат остатоци од повеќе историски периоди, локалитетот покажува долг континуитет на сакрална намена и живот во Грохоти.

Остатоците од базиликата денес се разгледуваат на отворено. Не постои влезница ниту класично работно време, па локалитетот може да се посети во текот на денот, без оглед на тоа дали црквата св. Стефан е отворена. За разгледување е доволно десетина минути, но е многу поинтересно кога се поврзува со обиколка на црквата, старото гробиште и историското јадро на Грохоти.

Покрај локалитетот нема голем интерпретативен центар ниту постојан водич. Затоа, пред доаѓањето е корисно да се знае дека ниските камени ѕидови претставуваат тлоцрт на некогашната црква, додека сочуваниот мозаик означува дел од нејзиниот изворен под.

При посетата треба да се има на ум дека археолошките остатоци се наоѓаат непосредно покрај активната парохиска црква и локалното гробиште. Потребно е да се оди по означените и проодни делови, да не се качува на ѕидовите и да не се допира мозаикот и камените наоди.

До локалитетот од центарот на Грохоти се стигнува пешки за неколку минути. Црковниот звоник лесно се забележува од поголемиот дел на местото и служи како најдобар ориентир. Од траектната лука Рогаќ до Грохоти има приближно два километри, а населбите се поврзани со пат и островска автобуска линија.

Непосредно покрај црквата и базиликата нема големо туристичко паркиралиште. Автомобилот е практично да се остави на дозволено место покрај поширокиот пат во Грохоти и последниот дел да се помине пешки. За време на мисите, погребите и црковните празници, пристапот може да биде поинтензивен, а паркинг местата во близина зафатени.

Подлогата околу локалитетот делумно е камена и нерамна. Лицата со намалена мобилност можат да го видат делот од наоѓалиштето од околниот проход, но обиколката на сите сочувани делови може да биде отежната.

Остатоците од старокршќанската базилика не се монументална руина која се гледа оддалеку. Нивната вредност е во тоа што на мал простор можат да се препознаат темелите на една од најстарите познати христијански згради на Шолта, сочуваниот мозаик и камените саркофази. Заедно со денешната црква св. Стефан покажуваат дека истото место за верски и заеднички живот се користело низ многу векови.